Αριστερά και Πολιτική: Αιμιλία Λυμπεράκη: Καισαριανή. Γυναίκες στην Εθνική Αντίσταση. Ευτυχία Μορίκη

Στις 5 Μαΐου 2026 πραγματοποιήθηκε στη συμβολή των οδών Βρυούλων και Τζων Κέννεντυ από τον Δήμο Καισαριανής, εκδήλωση τιμής και μνήμης με αφορμή την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννηση της «Μάνας της Καισαριανής» Ευτυχίας Μορίκη ή Μουρίκη (1925-2008) και πραγματοποιήθηκε μετονομασία της οδού Τζων Κέννεντυ σε «Ευτυχίας Μουρίκη» («μάνα του ΕΛΑΣ») μετά από ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Καισαριανής. Στην εκδήλωση συμμετείχε πλήθος κόσμου και σε κλίμα έντονης συγκίνησης άκουσε τους ομιλητές.

Μιλώντας στην εκδήλωση η Αιμιλία Λυμπεράκη Besson, Σύμβουλος Εκπαίδευσης στο Υπ. Παιδείας και συγγραφέας, μίλησε για τις γυναίκες στην Εθνικής Αντίστασης και στην Καισαριανή και ειδικά για την Ευτυχία Μορίκη («μάνα του ΕΛΑΣ») και τη θεία της Νότα Λυμπεράκη – Παναγοπούλου, τόνισε μεταξύ άλλων:

Κατ’ αρχήν, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον συνεργάτη, φίλο, αδελφό και σύντροφο, τον Πάνο Γράβαρη, γιο της Μάνας της Καισαριανής και βέβαια τον δήμαρχο Καισαριανής και όλους εσάς, που μου δίνετε το βήμα να μιλήσω και βιωματικά για την γυναίκα Ευτυχία Μορίκη, μία από τις γυναίκες σύμβολα της Εθνικής Αντίστασης.

Η τελευταία παράγραφος του βιβλίου της αναφέρει …

«Εμείς δώσαμε τον αγώνα μας, με τα λάθη μας. Εσείς, όμως, οι νέοι πάρτε ό,τι καλό βρήκατε από μας, προσθέστε το δικό σας και τραβήξτε μπροστά για το καλύτερο. Αντισταθείτε, αγωνιστείτε για ειρήνη, ανθρωπιά, δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια και κάποια μέρα το δίκιο θα επικρατήσει. Λυπάμαι που δεν θα το προλάβω, φεύγω πια».

Πόσο επίκαιρα λόγια, πόσο ζωντανή αφήγηση, αξίες και αρχές που διέπουν τον άνθρωπο και που βάλλονται σήμερα, στο καθεστώς της ηθικής ασφυξίας που βιώνουμε! Αυτή είναι και αφιέρωση του Πάνου, χαρίζοντάς μου το βιβλίο της μητέρας του «Νάσαι πάντα μπροστάρισσα σε ό,τι κάνεις και να σκέφτεσαι, να κάνεις στη ζωή το καλύτερο για το κοινό καλό. Κάτι τέτοιο, θα έγραφε η Μάνα της Καισαριανής».

Κατάγομαι από οικογένεια που συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. Η θεία μου Νότα Λυμπεράκη - Παναγοπούλου διέθεσε τη ζωή της στον αγώνα, πέρασε από σκληρά βασανιστήρια, φυλακές και εξορίες, συμμετέχοντας στην αντίσταση με τον άντρα της Μπάμπη Παναγόπουλο – Μπατάκα από την Κερασίτσα, που δολοφονήθηκε το 1946.

Εδώ πιο κάτω στην Ανδρέα Δημητρίου 87, είναι το προσφυγικό της μάνας μου, Μικρασιάτισσας και στο νεκροταφείο της Καισαριανής, ο οικογενειακός τάφος με τα οστά όλων, της οικογένειάς μου που έδωσαν την ψυχή τους για την Αριστερά κι έναν καλύτερο κόσμο.

Ανάμεσα στις αδούλωτες ηρωίδες ξεχωρίζει η Ευτυχία Μορίκη που την έλεγαν και “Μάνα της Καισαριανής”!

Τιμώ σήμερα τη μνήμη και τους αγώνες των γυναικών αυτών.

Οι μέρες εκείνες, του 1941-1944, ήταν μέρες αίματος, πόνου, αντίστασης και ηρωισμού για την Ελλάδα και για την ψυχή της Αντίστασης, την Καισαριανή. Το φιλόξενο χώμα της που δέχτηκε τους πρόσφυγες μια άλλης τραγωδίας, του 1922, φύλαξε το αίμα εκατοντάδων εκτελεσμένων και πεσόντων κομμουνιστών και ανυπότακτων λαϊκών αγωνιστών. Ανάμεσά τους και πολλών ηρωίδων γυναικών.

Την πρώτη μέρα της γερμανικής εισβολής η δασκάλα Φωτεινή Τσαμπάζη και ο Στέλιος Φράγκος έγραψαν το πρώτο αντιστασιακό σύνθημα στον τοίχο της Νήαρ Ηστ Καισαριανής: “ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ¨Η ΘΑΝΑΤΟΣ”!

Στις 15 Μάη 1941 ο Άρης Βελουχιώτης, εδώ, στα όρια της Καισαριανής και Πανεπιστημιούπολης, μίλησε με κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές της Καισαριανής για Αντίσταση και οργάνωσή ένοπλου αγώνα ενάντια στους Γερμανοφασίστες κατακτητές!

Το πρωί της 31^ης Μαΐου 1941, οι Καισαριανιώτες είδαν την Ακρόπολη χωρίς τη σβάστικα, αφού τα μέλη της ΟΚΝΕ Μανώλης Γλέζος και Λάκης Σάντας την είχαν κατεβάσει, γράφοντας την πρώτη μεγάλη αντιστασιακή πράξη στη χώρα και στην κατεχόμενη Ευρώπη!

Στις 3 και 10 Μαΐου 1944 γίνονται οι πρώτες εκτελέσεις 15 γυναικών της ΕΑΜικής Αντίστασης στο σκοπευτήριο, ποτίζοντας με το αίμα τους το ιερό του χώμα.

Στις 5 Σεπτέμβρη 1944 στον τοίχο της Καισαριανής εκτελούνται δυο 17χρονες ηρωίδες, οι ΕΠΟΝίτισσες, Ηρώ Κωνσταντοπούλου και Αθηνά Χατζηεσμέρ.

Ευτυχία Μορίκη: Η "Mάνα" της Καισαριανής

Τιμούμε σήμερα την Ευτυχία Μορίκη,

Γεννημένη στη Χίο στις 5 Μαίου του 1925, από γονείς Μικρασιάτες-πρόσφυγες, μένει ορφανή από μητέρα σε μικρή ηλικία. Γαλουχείται διαβάζοντας την Μάνα του Γκόργκι και την Καλύβα του Μπάρμπα Θωμά, αφουγκραζόμενη την αδικία του κόσμου! Ήταν μόλις 17 χρόνων στα χρόνια της χιτλερο-φασιστικής κατοχής και ξεκίνησε την αντιστασιακή της δράση μέσα από τις γραμμές της ΕΠΟΝ Καισαριανής, μαζί με την Ξένη Βαρδάκη, καθώς και στον εφεδρικό ΕΛΑΣ.

Στο ΚΚΕ εντάσσεται αμέσως μετά την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή, ακούγοντας τις καμπάνες να χτυπούν πένθιμα, ανεβασμένη σ’ ένα ύψωμα με άλλους ΕΠΟΝίτες, γεγονός που περιγράφει συγκλονιστικά στο βιβλίο. Η Πρωτομαγιά πάντα τρόμαζε τους ΝΑΖΙ φασίστες και οι 200 κομμουνιστές εκτελούνται ακριβώς εκείνη την μέρα «συμβολικά» από τα γερμανικά εκτελεστικά αποσπάσματα, γιατί υπερασπίζονται με τη ζωή τους τις κατακτήσεις του Σικάγο του 1886 και οι Γερμανοί θέλουν να κάνουν επίδειξη δύναμης.

…Περνούσαν τα καμιόνια, πολλά καμιόνια, οι κρατούμενοι πετούσαν σημειώματα για τους δικούς τους … και μετά το θάνατο, έτρεχε αίμα, πολύ αίμα …Παγώσαμε … Η γενναιότητα, το ήθος της, το προσόν της καρδιάς και η ευαισθησία της, η πίστη της στις ηθικές αξίες και στην ανθρώπινη συνείδηση, η βαθιά ανθρωπιά της - και όπως η ίδια περιγράφει, πρώτα μοίραζε το φαγητό στους αιχμαλώτους και έπειτα στους συναγωνιστές της - έδωσαν σ’ αυτό το ανήλικο κορίτσι την προσωνυμία της “μάνας”.

“Πάντα κομμουνίστρια ήμουν” αφηγείται … Η Ευτυχία ηγήθηκε διμοιρίας γυναικών, διοίκησε λόχο ανδρών και ήταν σύνδεσμος του τάγματος με το Α΄ Σώμα ΕΛΑΣ Αθήνας.

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ήρθαν οι Άγγλοι, oι δωσίλογοι που πέρασαν στην δική τους υπηρεσία, ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά. Με τη Συμφωνία της Βάρκιζας της πήραν το όπλο να το παραδώσουν. Η Ευτυχία έκλαψε πολύ! Και δεν ήταν η μόνη!

Ακολούθησε ο Εμφύλιος και η Ευτυχία τραυματίζεται σοβαρά τον Δεκέμβρη, συλλαμβάνεται και υφίσταται απίστευτα βασανιστήρια κι εξευτελισμούς, φάλαγγα, κάψιμο, 17 χρ. χάνει τα δόντια της. Η υγεία της προσβάλλεται σοβαρά. Όμως, δΔν γονάτισε, δεν φοβήθηκε, ούτε προσκύνησε. Ήξερε γιατί ζει και γιατί μπορεί να πεθάνει. Είχε ΙΔΑΝΙΚΑ και ιδεολογική ταυτότητα! Ήταν Πατριώτισσα, Αριστερή, ως στάση ζωής, με ανιδιοτελή κίνητρα! Καταδικάζεται από έκτακτο στρατοδικείο σε θάνατο για εγκλήματα που δεν έκανε, όμως η ποινή της μετατρέπεται σε ισόβια, ως ανήλικη και παραμένει για 12 χρόνια στις φυλακές, γιατί ήταν αντιστασιακή υπέρ του λαού και κατά των κατακτητών! Έφυγε αλύγιστη στις 23 Απρίλη του 2008.

Το προσωπικό της αφηγηματικό ύφος στο βιβλίο, μεταφέρει τον συγκινησιακό αυθορμητισμό, τη λαϊκότητα του λόγου της ηρωίδας. Οι περιγραφές της συγκλονιστικές, αλλά και εξαιρετικά διδακτικές, ιδιαίτερα για τις νέες γενιές, που η άρχουσα τάξη επιχειρεί με κάθε τρόπο ν’ αποσπάσει από την συλλογική λαϊκή αγωνιστική μνήμη. Η πίστη της στην συνέχιση του αγώνα και το όραμά της για την οικοδόμηση ενός νέου κόσμου ισονομίας, εκτιμώ ότι αποτελεί σημαντικό μάθημα για όσους έχουν επιλέξει την αποστράτευση και τον αυτο-εγκλεισμό στο δικό τους “εγώ”!

Ας μην ξεχνάμε ότι, η δεκαετία του 1940 αποτελεί και τον πυρήνα του ιστορικού ρόλου των γυναικών στην ελληνική κοινωνία. Είναι περίοδος κοινωνικού στιγματισμού και πολιτικοποίησης της γυναίκας, ως ενεργά υποκείμενα που μετασχηματίζουν την κοινωνία! Γιατί οι Ελληνίδες δεν αγωνίστηκαν μόνο για ιδανικά, σπάζοντας τα στερεότυπα, αγωνίστηκαν πρώτα απ’ όλα για την ίδια τη ζωή, γιατί οι ίδιες δίνουν ζωή! Γι’ αυτό και ο αγώνας τους απέκτησε περηφάνια, αντοχή και βαθιά ανθρώπινη γενναιότητα.

ΔΙΔΑΓΜΑ Οι γυναίκες - σύμβολο λοιπόν, μαζί με όλους τους αντιστασιακούς και τους κομμουνιστές, αποδόμησαν με την στάση τους, τον ιστορικό αναθεωρητισμό!

Όταν αυτοί οι κόκκινοι έπεφταν απ’ τις σφαίρες των αποσπασμάτων ή γέμιζαν τα Μακρονήσια, οι Μαυραγορίτες, κουκουλοφόροι, Μπουραντάδες, δωσίλογοι, και κάθε λογής συνεργάτες των Γερμανών, έγιναν το ίδιο το Κράτος! Πήραν θέσεις, αξιώματα, εξουσία, περιουσίες!

Έτσι χτίστηκε η καινούργια Ελλάδα της παρακμής και της σήψης! Και βέβαια έκαναν τα πάντα για να ταφεί η ιστορική αλήθεια, γιατί ζουν ανάμεσά μας!

Σήμερα λοιπόν, η ιστορική μνήμη εκδικείται και ζητά δικαίωση! Γιατί δεν μας αρκεί να ερμηνεύουμε τον κόσμο, αγωνιζόμαστε να τον αλλάξουμε!

Η ψυχή της Μάνας της Καισαριανής ΖΕΙ, πρώτα μέσα μας, ως αγωνίστρια της ελευθερίας που δεν προσδοκά αμοιβή στο τέλος του αγώνα. Μόνη της αμοιβή, η βαθιά ικανοποίηση πως έπραξε στο ακέραιο το καθήκον της κι εμπότισε τις νέες γενιές με τις αξίες της Κοινωνικής Δικαιοσύνης, της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας. Αποτελεί τον φάρο που μας δείχνει ότι αξίζει να υπερασπιστεί κανείς με την ίδια του τη ζωή τον αγώνα, για μια ζωή απαλλαγμένη από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο,! Και μεις αυτή την σκυτάλη της ζωής παίρνουμε … για να ξημερώσει η πολυπόθητη ξαστεριά! Γιατί, σε τελική ανάλυση, η Ιστορία γράφεται με τους δικούς μας αγώνες, εκεί όπου η ζωή δίνει τις πιο σκληρές της μάχες.

Είναι ο δρόμος που δεν οδηγεί στην υποτέλεια, αλλά στην εθνική αξιοπρέπεια!

Και θα κλείσω μ’ ένα απόσπασμα από ποίημα του Γιάννη ΡΙΤΣΟΥ

To αφιερώνω και στον εκλιπόντα, αγαπημένο Γιώργο Κατημερτζή, συνεργάτη μου για πλέον από 10 χρόνια στην ΓΣΕΒΕΕ, σύντροφο, απλό και ακέραιο, όπως είναι οι αυθεντικοί αριστεροί!

Εμείς, μερτικό δε ζητήσαμε ….Τίποτα …Μόνον
θυμηθείτε το: αν η Ελευθερία
δεν βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας ,
εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα

Σας ευχαριστώ θερμά

Πηγές:

Άννα Μπάλλη: Ευτυχία Μορίκη: Η ‘μάνα’ της Καισαριανής, εκδόσεις Μαραθιά, Αθήνα 2008

https://www.news247.gr/gnomes/i-zoi-tis-eftixias-moriki/

-Κέντρο Μικρασιατικού Πολιτισμού Δήμου Καισαριανής.

https://www.kemipokessariani.gr/index.php/2012-12-04-08-18-28/2012-12-04-08-25-07

Ριζοσπάστης

https://www.rizospastis.gr/story.do?id=4554664

Εθνική Αντίσταση - ΔΣΕ

https://ethniki-antistasi-dse.gr/eftihia-moriki.html

Καισαριανή. Ο τόπος μας, Ιστορία, Εθνική Αντίσταση