Η παρουσίαση ενός βιβλίου για την Παιδεία των δεκαετιών ’50 και ’60 άναψε μνήμες μιας γενιάς που πρόσφερε τη δική της συνεισφορά και σιγά - σιγά «αναχωρεί» αφήνοντας στις νεότερες γενιές τη δική της κληρονομιά.
Το θέμα και ο τίτλος του βιβλίου είναι ο χαρακτηρισμός του ίδιου του εκπαιδευτικού συστήματος, όπως εφαρμόζονταν τότε στη βασική εκπαίδευση, στο Δημοτικό.
«Η ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΒΕΡΓΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΘΙΑΣΜΕΝΟΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ»
Η Περίπτωση του Δημοτικού Σχολείου Αλοννήσου και όχι μόνο, στη δεκαετία του 1950.
Του Θανάση Αθανασίου, εκδόσεις Εύμαρος, Αθήνα 2025
Ένα τέτοιος τίτλος μπορεί να ξεσηκώσει ένα τεράστιο θεωρητικό και πρακτικό ζήτημα, ίδιο με αυτό όλης της Παιδείας που οι κατά καιρούς κυβερνήσεις ανακοίνωναν ότι το βελτίωναν και πάντα ήταν πίσω από τις ανάγκες, των παιδιών, των οικογενειών, της κοινωνίας και της οικονομίας.
Τα παλιά συστήματα σαν από αγγαρεία παραλάμβαναν τους μαθητές με ελάχιστες γνώσεις και παραστάσεις και αναλάμβαναν να τους μάθουν τα πρώτα γράμματα και τον κόσμο της εποχής.
Ταυτόχρονα, το κράτος χρησιμοποιούσε κάθε παιδαγωγικό και αντιπαιδαγωγικό μέσο για να επιβάλει στα παιδιά τη φιλοσοφία του συστήματος και της εξουσίας που υπηρετούσε, ισοπεδώνοντας κάθε διαφορετική άποψη σαν από φόβο μήπως και βγουν «ανατροπείς» και αμφισβητίες. Το ίδιο κάνουν όλα τα συστήματα και σε κάθε εποχή εφαρμόζουν τα μέσα επιβολής που διαθέτουν.
Οι μαθητές της βέργας με τα άσπρα μαλλιά
Διαβάζοντας το βιβλίο οι σημερινοί ηλικιωμένοι που πέρασαν από το σύστημα της παιδαγωγικής της βέργας θα νοιώσουν σαν να το «έγραψαν» οι ίδιοι προσθέτοντας και τις δικές τους πινελιές!
Τι ήταν αυτά που κύρια θυμούνται; Τη βέργα είπαν, ως μέσο ισοπέδωσης και αναγκαστικής μάθησης και αμέσως τους αυταρχικούς δασκάλους που ακόμη δεν μπορούν να καταλάβουν αν ο αυταρχισμός ήταν μια αγάπη που πνίγει ή ένα πάθος ανάδειξης του εαυτού τους σε σφραγίδα όλης της ζωής των μαθητών ή τέλος, αν έπεσε μαζικά η «ασθένεια» μαζοχιστικής συμπεριφοράς για ικανοποίηση αισθημάτων βίας.
Ακόμη δεν έχουν καταλήξει αν εκείνες οι γενιές που σε μεγάλο βαθμό έζησαν έκτοτε πολλά γεγονότα, μαζί και την σημαντική οικονομική ανάπτυξη – ανόρθωση, βελτιώνοντας και την ζωή, έστω με κρίσεις ανεργίας, μετανάστευσης, ερήμωσης της υπαίθρου, και το πέρασμα από την γενική γεωργία στη στρεβλή εκβιομηχάνιση και στην ανάπτυξη υπηρεσιών όπως ο τουρισμός, μπορούν να ενταχθούν στις «ευτυχισμένες γενιές». Σε κάθε περίπτωση όμως μπορούν όμως να ενταχθούν στις συνειδητοποιημένες γενιές.
Όπως και να έχει το πράγμα κανένας δεν είπε τη φράση «Αχ, ωραία χρόνια!», ούτε και νοσταλγικά! Τα συλλογίζονταν μόνο ως εποχές αθωότητας και αντίληψης ότι τότε ο κόσμος είναι ο κόσμος της βέργας, της βίας και του εξουσιαμού μικρών ψυχών που δεν είχαν καμία δύναμη να αντιδράσουν. Και όχι μόνο αυτό. Κατανοούν ότι το κράτος είχε τόσο πολύ εξιδανικεύσει την εκπαίδευση με το σύστημα της βέργας που οι γονείς τους το πίστεψαν και συνιστούσαν στους δασκάλους να μη τσιγκουνευτούν στο ξύλο γιατί «μόνο έτσι θα στρώσουν»! Κάτι σαν διπλά εγκλωβισμένα μικρά θύματα. Καμία διαφυγή!
Γράφοντας με κονδύλι στην πλάκα
Ερωτηματικά
Αποτιμώντας την εποχή τα βέργας που εφαρμόζονταν σε όλη την Ελλάδα, δεν μπορούμε να μην αναρωτηθούμε.
Πόσοι μαθητές μίσησαν δασκάλους και σχολεία από αυτήν;
Πόσοι που συνήθισαν το ξύλο και μετατράπηκαν στη συνέχεια και αυτοί σε φορείς βίας στην οικογένεια και στην κοινωνία μέχρι και να γίνουν βασανιστές οι ίδιοι;
Πόσοι απέρριψαν μόνο λόγο της βίας ακόμη και σωστές διδαχές;
Ο αυταρχισμός διδάσκει αυταρχισμό και η απεξάρτηση από αυτόν είναι δύσκολο έργο. Και σήμερα η κοινωνία είναι γεμάτη αυταρχισμό, βία και ανταγωνισμό, άσχετα αν ντύνεται με «καλά ρούχα» εποχής. Και αυτό γιατί η ίδια η εξουσία, το σύστημα, περιέχει τεράστιο αυταρχισμό επιβολής τον οποίο μεταδίδει κατ΄ εικόνα και ομοίωση προς κατιόντες φορείς, κυβερνήσεις, δημόσιο, στρατό, αστυνομία, επιχειρήσεις, οικογένεια, σχολεία…
Θα τολμούσαμε εδώ να πούμε ότι η σκληρή και ωμή πειθαρχία και υπακουή που επέβαλαν στον στρατό, σε εκείνη τη μετεμφυλιοπολεμική εποχή του διχασμού και του ψυχρού πολέμου, μεταφέρθηκε ατόφια και στο τότε εκπαιδευτικό σύστημα, παρότι το ανθρώπινο δυναμικό ήταν διαφορετικό. Ωστόσο η εντολή του ανωτέρου παντού ήταν θέσφατο! Το ίδιο έγινε και στις οικογένειες που γινόταν πλέον αστικές οικογένειες, αλλά τις μεθόδους αυταρχισμού, πατριαρχίας και ανδροκρατίας τις κράτησαν ατόφιες και πολλά υπολείμματά τους, με ακραίο τις γυναικοκτονίες, τα βλέπουμε και σήμερα.
Δεν το χειροκροτάμε κιόλας, αλλά η ζωή έκανε τις διορθώσεις!
Η περίπτωση του δημοτικού της Αλλονήσου είναι ένα μικρό κλασσικό παράδειγμα που όμως παρασύρει σειρά παρομοίων καταστάσεων σε όλη την Ελλάδα.
Στο ερώτημα αν τους έκανε καλό το σύστημα της βέργας, η απάντηση, παρά τον διχασμό των επιμέρους, ήταν αρνητική και κανένας δεν είπε ότι ήταν καλό. Μάλλον προσβλητικό για κάθε παιδί ήταν.
Στο ερώτημα όμως, τι έγιναν μετά αυτά τα παιδιά, άλλαζαν τα πρόσωπα και φωτίζονταν! Όλοι με κάποιον τρόπο πρόκοψαν και η μετέπειτα ζωή το έδειξε!
Φυσικά όλοι ανέφεραν ότι εκτός του σχολείου η ίδια η ζωή και η επιβίωση, τους διαμόρφωνε σύμφωνα με τις ανάγκες και τις ικανότητές τους μέσα στο σύστημα που ζούσαν. Έτσι έγιναν γεωργοί, επαγγελματίες, ψαράδες τεχνίτες μέχρι και καθηγητές, μελετητές, ερευνητές, επιστήμονες, όπως και ο συγγραφέας… πολύ λιγότεροι όμως οι τελευταίοι.
Το πιο... γνωστό Αλφαβητάριο!
Ποιο εκπαιδευτικό σύστημα;
Κάποιες απόπειρες να γίνουν συγκρίσεις με τα σημερινά συστήματα παιδείας δεν έγινε δυνατό να φέρουν αποτέλεσμα λόγω του χάους που τα χωρίζει. Ωστόσο το μέρος που αφορά τα παιδιά, τη ζωή τους σήμερα με την οικογένεια και το σχολείο, τον τρόπο μάθησης, το διδακτικό προσωπικό αλλά και τη μεγάλη αποξένωση από τη ζωή, την κοινωνία, τη φύση και την ίδια την οικογένεια έδειξε ότι και πάλι η παιδεία βρίσκεται πολύ πίσω από τις ανάγκες για μια παιδεία ολοκληρωμένη που βγάζει ολοκληρωμένους ανθρώπους. Τυχερά είναι μόνο τα παιδιά που οι γονείς με χίλιους κόπους βρίσκουν χρόνο και σκύβουν επάνω τους και, μετά το σχολείο και μετά τα φροντιστήρια, αναπληρώνουν όλα τα κενά και της εκπαίδευσης, της αποξένωσης και της κοινωνίας. Χωρίς αυτές τις θυσίες η νέα γενιά θα συναντήσει πολύ περισσότερα εμπόδια από τις γενιές των περασμένων δεκαετιών.
Ο συγγραφέας σκοπίμως απέφυγε να θεωρητικοποιήσει την εμπειρία του. Δεν χρειαζόταν άλλωστε γιατί οι περιγραφές τα έλεγαν όλα και κάθε αναγνώστης ανάλογα με το φορτίο γνώσεων, αντιλήψεων και πεποιθήσεων βγάζει τα δικά του συμπεράσματα.
Η βέργα.
Η βέργα -ράβδος στην αρχαία ελληνική ή βίτσα στη νέα ελληνική, ήταν το κύριο εργαλείο «διαπαιδαγώγησης»! Σε πολλά σχολεία ονόμαζαν βίτσες τις λεπτές για τα χέρια για να τσούζουν και βέργες χοντρές για το κορμί! Τι θαυματουργό εργαλείο! Ίσιαζε όλα τα στραβά, τους έκανε όλους ίδιους και επέβαλε τις γνώσεις αυθεντίας του διδάσκοντος! Πολλές φορές οι δάσκαλοι επέβαλαν στους μαθητές να τους φέρουν από το δάσος βέργες! Τότε τις δοκίμαζαν πρώτα στους μαθητές που τις έφερναν (!) χαϊδευτικά, σαν ένα ευχαριστώ, αλλά και προειδοποίηση ότι… η βέργα είναι εδώ!
Ο συγγραφέας:
«Η στάση μου απέναντι στους δασκάλους/δασκάλες της δεκαετίας του 1950, που είναι και η χρονική περίοδος αναφοράς του αφηγήματος μου, είναι αντιφατική όπως αντιφατική υπήρξε, τότε, και η δική τους συμπεριφορά και σχέση με εμάς τους μαθητές. Από τη μια πλευρά, σαφώς κατακρίνουμε και απορρίπτουμε κατηγορηματικά τη «μέθοδο της βέργας» ως εργαλείου μάθησης και αγωγής (!) -ιδιαίτερα όταν αυτή οδηγούσε σε ακραίες καταστάσεις και κατάχρηση- και από την άλλη, αναγνωρίζουμε σε εκείνους την αφοσίωση, την επιμονή, την υπομονή και την ανιδιοτέλεια στην άσκηση των καθηκόντων τους, έτσι που αναδείκνυαν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού σε αυτό που πραγματικά είναι: λειτούργημα. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι ψυχολογικά τραύματα κουβαλούσαν στη μετέπειτα ζωή τους τα παιδιά που υφίσταντο συστηματικά σωματικές τιμωρίες, αλλά αν δικάζαμε τους δασκάλους σε μια υποθετική δίκη σήμερα, σίγουρα θα τους αναγνωρίζαμε το «ελαφρυντικό» ότι οι ίδιοι οι γονείς, η κοινωνία συνολικά, επιδοκίμαζαν τη συγκεκριμένη νοοτροπία και πρακτική».
Στο σχολείο
«Στο σχολείο, παρατασσόμασταν δυο-δυο για την προσευχή… ενώ, καμιά φορά, όταν οι δάσκαλοι εξέταζαν τα νύχια μας, τρώγαμε τα πρώτα χαστούκια γιατί «η καθαριότης είναι μισή αρχοντιά»... Παιδική και γυμναστική τα πιο δημοφιλή μαθήματα, η καλλιγραφία, για μένα, εφιάλτης! Σχολείο πρωί και απόγευμα ώστε να μοιράζονται κάπως οι τάξεις, αλλά ακόμη κι έτσι ένας δάσκαλος είχε να συντονίσει τρεις τάξεις ταυτόχρονα! Έργο δύσκολο όσο το έργο ενός μαέστρου! Εκεί μέσα, στους τέσσερις τείχους, συνωστίζονταν αγωνίες και άγχη και φωνές χαρούμενα, και κραυγές από την παιδαγωγική της βέργας -ράβδος στην αρχαία ελληνική ή βίτσα στη νέα ελληνική- και η αέναη προσπάθεια των δασκάλων που με πάθος και πείσμα, με ανιδιοτέλεια και φιλότιμο είχαν δεσμεύσει τον εαυτό τους σε ένα στόχο: να μάθουν γράμματα οι φτωχοί μαθητές τους και να γίνουν χρήσιμοι στην κοινωνία, έντιμοι και πατριώτες!»
Μικρό πετάρισμα στο σήμερα
«Σήμερα, πάντως, αντί για την εκπαιδευτική επικρατεί η παραπαιδεία. Τα παιδιά πηγαίνουν φροντιστήριο από το Δημοτικό, οι βαθμοί που βάζουν οι δάσκαλοι/καθηγητές δεν έχουν σχέση με τις ικανότητες, σχεδόν πρέπει να καταβάλεις μεγάλη προσπάθεια για να μείνεις στην ίδια τάξη και στο Λύκειο μπορείς να προαχθείς ακόμη και αν έχεις βαθμό κάτω από τη βάση σε όλα τα μαθήματα, για να μη σχολιάσουμε την ύλη και τη μέθοδο των βιβλίων και, ιδιαίτερα, το αίσχος των βιβλίων της ιστορίας και της γλώσσας...»
Ο Κρητικός Δάσκαλος
«Την επόμενη χρονιά, δάσκαλο είχαμε έναν τυπικό Κρητικό, όπως τώρα μπορώ να καταλαβαίνω. Νέος, λεβεντάνθρωπος, που εκείνο που τον ένοιαζε περισσότερο ήταν να μας μεταδώσει το αίσθημα της υπέρτατης αγάπης για την πατρίδα. Το βασικό του εργαλείο γι’ αυτό ήταν τα πατριωτικά τραγούδια.
…Ο εν λόγω δάσκαλος του οποίου το όνομα δεν θυμάμαι δεν είχε βέργες για παιδαγωγικό μέσο αλλά κανονικά κλομπ (!) και, φυσικά, χαστούκια. Θυμάμαι, χαρακτηριστικά, να ρωτάει τον μαθητή: πόσο κάνουν 7 επί 8;
56, απαντά ο μαθητής. Και 8 επί 7; Κόκκαλο ο μαθητής, με τα χαστούκια να πέφτουν βροχή ζωγραφίζοντας τα μάγουλά σου και το κλομπ να προσγειώνεται στον πισινό, έτσι ώστε για μερικές μέρες να αδυνατείς να καθίσεις σε θρανίο και καρέκλα...
…Ο Κρητικός δάσκαλος είχε το χόμπι, όταν κάποιοι δεν ήξεραν θρησκευτικά, να τους βάζει γονατιστούς στη σειρά, όχι ως ικέτες προς τον Θεό αλλά για τιμωρία, επειδή αγνοούσαν τη μυθολογία των Εβραίων!
…Είναι γεγονός ότι μας είχαν τρελάνει με τα θρησκευτικά από την πρώτη μέχρι την έκτη τάξη, χωρίς, ωστόσο, να μας πιέζουν να πηγαίνουμε στην εκκλησία ατομικά ή ομαδικά. Η παπαγαλία στα θρησκευτικά εύρισκε το νόημά της! Ωστόσο, παρά την επιμονή των δασκάλων, αυτή η πίεση δεν κατάφερνε να περάσει συναισθήματα και πεποιθήσεις και πίστη στη συνείδησή μας, οι θρησκευτικοί μύθοι -το λέω, τώρα, αυτό- παρέμεναν μάλλον εξωτερικό στοιχείο, κάτι σαν παραμύθι, όπως πραγματικά είναι!
…Ο Κρητικός δάσκαλος συνέχισε την παιδαγωγική της σωματικής τιμωρίας (με κάτι κίτρινα κλομπ) και στο σχολείο στον οικισμό του Πατητηριού. Ο Παναγιώτης θυμάται ορισμένα παιδιά από τον οικισμό Βότση να φοράνε μακριά τσουράπια μέχρι τα γόνατα για να μη φαίνονται τα μπλαβιασμένα, πληγωμένα από το ξύλο πόδια τους!»
Ο Δάσκαλος Μιχάλης Βλάικος (Μιχαλάκης)
«…Μη σας ξεγελάει το υποκοριστικό! Ο δάσκαλός μας ήταν, ασφαλώς - με την ύστερη γνώση- εξαιρετικός, σπουδαίος, αφοσιωμένος, ακούραστος, μας έμαθε γράμματα, αλλά, ταυτόχρονα, ήταν απίστευτα αυστηρός, χρησιμοποιούσε την παιδαγωγική της τιμωρίας και της βέργας (αυτή ήταν η καθολική και αδιαμφισβήτητη παιδαγωγική της εποχής, πανελλαδικά και χωρίς εξαίρεση) στο έπακρο, προκαλώντας κάποιες φορές ακραίες καταστάσεις.
Και οι γονείς;
Οι γονείς όχι μόνο δεν επέκριναν τον δάσκαλο αλλά, αντίθετα, τον ενθάρρυναν και τον επιδοκίμαζαν. Δάσκαλε, τον έδερις του Νίκον; καλά τούκανες, να μαθ’ να διαβάζ’ κι όχ’ να τρέχ ουλμέρα από δω κι από κει! Το ξύλο δεν ήταν, όπως καταλαβαίνετε, το έσχατο μέσο τιμωρίας αλλά, αντίθετα, ήταν σε πρώτη επιλογή.
…Πόσο, κάνει 'Ελση το 15 διά 3; Η Έλση, αν και καλή μαθήτρια, μπλόκαρε για να αρπάξει δυο απανωτά χαστούκια από τον Μιχαλάκη ώστε να ...ξεμπλοκάρει! Ύστερα ήταν και κείνος ο Κωστής και ο άλλος ο Μήτσος, συχνοί επισκέπτες του υπογείου με εντολή του Μιχαλάκη.
…Την ημέρα που αδυνατούσαμε να απαντήσουμε στο δύσκολο ερώτημα της γραμματικής, θυμάται ο Νίκος, μας έβγαλε ο Μιχάλης ο δάσκαλος έξω στο προαύλιο να παραμείνουμε γονατιστοί μέχρι να βρούμε τη σωστή απάντηση - φορούσαμε κοντά παντελονάκια πάνω από το γόνατο. Μόνο που το δάπεδο ήταν στρωμένο με χαλίκι με αποτέλεσμα, ύστερα από καμιά ώρα, να παρακαλάμε τις αόρατες δυνάμεις του σύμπαντος να μας σώσουν από τον μαρτυρικό πόνο.»
Μια προσπάθεια βαθύτερη ανάγνωσης της παιδαγωγικής τη βέργας
«Αφηγούμενος τα συγκεκριμένα περιστατικά, ενδεικτικά, ασφαλώς -αφού, προφανώς, δεν ήταν τα μοναδικά- αισθάνομαι ότι τα πράγματα ήταν μάλλον ακραία στην περίπτωση του Δημοτικού Σχολείου στην Αλόννησο, τότε. Ας θεωρήσουμε ως ακραία παρέκκλιση από το γενικό κανόνα της χρήσης της βέργας και του χαστουκιού ως κινήτρου διδασκαλίας και μεθόδου μάθησης. Ναι, η μέθοδος της βέργας και του χαστουκιού μπορεί να γινόταν κοινώς αποδεκτή, σιωπηρά ή ρητά, αλλά δεν μπορώ να φανταστώ ότι οι δάσκαλοι ήταν, πανελλαδικά, κατά κανόνα τόσο... ενθουσιώδεις με την εν λόγω παιδαγωγία, όπως στην περίπτωση της Αλοννήσου. Ή, μήπως, διαθέτω περιορισμένη φαντασία;
Ήταν, άραγε, οι δάσκαλοι διεστραμμένοι;
Θα μπορούσε, λογικά, να αναρωτηθεί, κανείς: ήταν, λοιπόν, οι τότε δάσκαλοι σκληροί, αναίσθητοι, διεστραμμένοι; Δεν αποκλείεται κάποιοι να ήταν αλλά η εξήγηση δεν είναι, νομίζω, αυτή ή κυρίως αυτή. Οι δάσκαλοι, τα χρόνια εκείνα, θεωρούνταν περισσότερο ή κυρίως ρυθμιστές συμπεριφοράς και λιγότερο παιδαγωγοί. Η τιμωρητική συμπεριφορά είχε ενσωματωθεί στο ρόλο τους, στο καθήκον τους όπως το αντιλαμβάνονταν τότε. Ήταν, δηλαδή, στοιχείο της εκτέλεσης της υπηρεσίας τους!
…Σήμερα, ακούω μικρούς μαθητές/μαθήτριες να λένε ότι αγαπούν τη δασκάλα τους/το δάσκαλό τους και αντίστροφα ότι οι δάσκαλοί τους αγαπούν τα παιδιά και διαλέγονται μαζί τους μέσα στην τάξη. Κάτι τέτοιο θα ακουγόταν πολύ παράξενα, παράταιρα σε ένα μαθητή/μαθήτρια της εποχής εκείνης στην Αλόννησο - και όχι μόνο»
Η Πρώτη Δημοτικού Αλοννήσου - 1952
Ταυτοποίηση εποχής
«…Να πω, εδώ, ότι στο χωριό μας, τότε, πολλές φορές ήταν πιο εύκολο να ταυτοποιήσουμε κάποιον με άλλους τρόπους και όχι με το επώνυμό του. Παραδείγματος χάριν, με αναφορά στο όνομα της μάνας, ου Γιώργς τς’ Βασώς, ου Γιώργς τς’ Ευτυχίας, η Παναγιώτα τς' Γιώργαινας, ή του πατέρα, ου Κωστής Τ’ Αγάλ, ή σε αναγωγή στους ...προγόνους, ου Θανάς (αυτός ι Ιμαι εγώ) τ’ Γιάν (ο πατέρας μου), τ’ Θανάς (ο παππούς μου) ι' Λυκούργ (ο προπάππος!) - ή στα παρατσούκλια του πατέρα, ου Γιώργς τ’ καραμεγάλ, η Ελένη τ’ καλέκα, ου Αντώνς τ’ μαλαθρίτ...
Έτσι, είτε με τα πραγματικά τους ονόματα είτε με τους δημιουργικούς, ευφάνταστους τρόπους που μόλις προανάφερα, εντοπίσαμε (στη φωτογραφία) τους μικρούς μαθητές της Πρώτης δημοτικού στο δημοτικό σχολείο Αλοννήσου - τάξη του 1952!
Επιπτώσεις της Παιδαγωγικής της Βέργας και του Χαστουκιού
«Ποιες μπορεί να ήταν οι συνέπειες της παιδαγωγικής της βέργας και του χαστουκιού στη μάθηση και στην ψυχοσύνθεση των παιδιών; Δεν έχω προσφύγει σε έρευνες σχετικά με αυτό, αλλά είναι γνωστά τα επιχειρήματα υπέρ και κατά της συγκεκριμένης μεθόδου πού τότε, θεωρούνταν αναγκαία και αποδεκτή.
….Σίγουρα, κάποιοι έχοντας θυματοποιηθεί οι ίδιοι, θα γίνονταν, αργότερα, στην ενήλικη ζωή τους θύτες. Μάλιστα, υποστηρίζεται συναφώς ότι έτσι δίνεται κακό παράδειγμα για την αποδοχή της βίας μέσα στην οικογένεια.»
Οι Γονείς και η Στάση τους στο Ζήτημα της Εκπαίδευσης
«Τότε, ελάχιστοι γονείς είχαν φιλοδοξίες για τα παιδιά τους. Θεωρούσαν φυσικό τα παιδιά τους να τελειώσουν το Δημοτικό Σχολείο και να μπουν στη δουλειά. Τα όνειρά τους περιορίζονταν στα στενά όρια του χωριού, στις επείγουσες ανάγκες της επιβίωσης εξαιτίας της φτώχειας, στο επίπεδο της δικής τους χαμηλής εκπαίδευσης/μόρφωσης.
…Εδώ, οφείλω να πω ότι από όσους μαθητές είχαν όλες οι τάξεις, το 1952, στο Δημοτικό Σχολείο Αλοννήσου -περίπου 150- τρεις μόνο πήραμε πανεπιστημιακή εκπαίδευση (εγώ και μεταπτυχιακή, στο εξωτερικό)»
Ο ελεύθερος χρόνος
«Εξωσχολικές δραστηριότητες και ενασχολήσεις δεν είχαμε τότε, εκτός από τα παιχνίδια. Ούτε ξένες γλώσσες μαθαίναμε, ούτε ζωγραφική, χορό και μουσική, ούτε πολιτιστικές λέσχες είχαμε. Σύλλογος γονέων δεν υπήρχε και καμιά ενημέρωση δεν είχαμε μέσα από ομιλίες για ζητήματα που να αφορούσαν σε θέματα υγείας, σχέσεων κλπ. Ο καθένας έπρεπε να βρει με το δικό του τρόπο τη δική του αλήθεια. Άγονο περιβάλλον, από την άποψη αυτή, κι εμείς παραμέναμε «συρρικνωμένοι» μορφωτικά και πολιτισμικά στα στενά όρια του χωριού - όσοι δεν κατάφερναν να ξεφύγουν.»
Η σύνθετη λειτουργία της εκπαίδευσης και η ΤΝ
«Η εκπαιδευτική διαδικασία δεν είναι, προφανώς, αποκλειστικά ένα απλό γνωσιολογικό γεγονός αλλά μια σύνθετη ζωντανή ανταλλαγή συναισθημάτων και ψυχισμού μεταξύ ανθρώπων, είναι μια περιπέτεια αγάπης, απώθησης, μυστηρίου, τρυφερότητας και σκληρότητας, συνάφειας και κοινότητας, εντέλει μια υπόθεση ανθρωποποίησης και όχι ανθρωποποίησης όπως θα συνιστά η εισαγωγή της ΤΝ στο ρόλο του ανθρώπου-δασκάλου! Όσοι ασχολούνται με τους κινδύνους που ενέχει γενικότερα η εισαγωγή της ΤΝ στη ζωή των επόμενων γενεών θα φέρουν το βάρος να απαντήσουν υπεύθυνα και να θωρακίσουν τις κοινωνίες από το χάος και την πιθανή κατάρρευση...»
Μπούλινγκ, Διακρίσεις, Ετερότητα
Δεν θυμάμαι στο Δημοτικό Σχολείο να είχαμε φαινόμενα εκφοβισμού -αυτό που σήμερα ονομάζεται μπούλινγκ- και κυριαρχεί στα σχολεία σε επικίνδυνη μορφή, ειδικότερα στα Γυμνάσια και τα Λύκεια. Τότε, το πολύ-πολύ να κάναμε κανένα αθώο πείραγμα όταν θέλαμε να κοροϊδέψουμε κάποιον και αυτό ήταν όλο.
Πολιτικό πλαίσιο
«Αναμφισβήτητα, το πνεύμα των βιβλίων της Ιστορίας καθώς και των αναγνωστικών ήταν, υπαινικτικά ή ρητά, στο πλαίσιο της μετεμφυλιακής εθνικόφρονος ιδεολογίας, της συντηρητικής ηθικοπλαστικής διαπαιδαγώγησης και του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού χωρίς εναλλακτικές απόψεις και αναγνώσεις. Ωστόσο, δεν θυμάμαι να υπήρξε από την πλευρά των δασκάλων, εξ ορισμού συντηρητικών - αφού το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων ήταν η προϋπόθεση διορισμού τους -ούτε μια φορά, ευθεία ή και υπαινικτική αναφορά σε θέματα ιδεολογίας, αντικομουνιστικής προπαγάνδας κλπ.»
Ναυάγιο στην Αλόννησο. Ένα από τα πολλά!
Τα συσσίτια
«Σχολείο Αλοννήσου έχουν τα πρωινά συσσίτια. Τα πρωινά συσσίτια ήταν μια στήριξη στον αγώνα κατά του υποσιτισμού. Κάθε πρωί, πριν από το μάθημα, μας μοίραζαν γάλα από σκόνη που έβραζαν σε τεράστια καζάνια, τυρί κίτρινο και βούτυρο σε κυλινδρικές συσκευασίες, χορηγία από τον Ερυθρό Σταυρό της Αμερικής. Εμείς, με την πετσέτα μας, το κουτάλι μας, το κύπελλό μας και μια φέτα ψωμί, ολόκληρη ιεροτελεστία. Οι πετσέτες απλώνονταν στα θρανία και όλες οι τάξεις έπαιρναν με λαχτάρα το... breakfast (!) μετατρέποντας την αίθουσα σε απέραντο εστιατόριο!»
Βραδινά Μαθήματα για Αναλφάβητες Γυναίκες
«Σε κάποια φάση, στο πλαίσιο της αντιμετώπισης του αναλφαβητισμού, καθιερώθηκε το βραδινό σχολείο όπου πήγαιναν γυναίκες που ήθελαν να μάθουν ανάγνωση και γραφή και λίγες πράξεις της αριθμητικής. Στην αρχή, υπήρξε έντονο ενδιαφέρον από τις γυναίκες, αλλά, δυστυχώς, το όλο «πρότζεκτ» λειτούργησε σαν πυροτέχνημα και όχι σαν θεσμός. Ωστόσο, κάποιες λίγες γυναίκες που θυμούνται σήμερα, ακόμη, το «πείραμα», είναι ευγνώμονες γιατί, έστω και για τον ένα χρόνο που λειτούργησε, έμαθαν ή εμπέδωσαν τη γραφή και την ανάγνωση! Στα βραδινά μαθήματα δεν υπήρχαν, τουλάχιστον... χαστούκια.»
Η Αλόννησος από ψηλά. Χάρτης από την gogle
Στέργιος Βασιλείου
